Wat de filosofen ons aanraden

Ik lees dat de directeur van de schouwburg in Amstelveen met pensioen gaat. 66 jaar, niets bijzonders toch? En natuurlijk de standaardvraag: wat ga je daarna doen? Zij antwoordt dat ze een jaar niks gaat doen en dan begint ze over de (19e -eeuwse) beroemde filosoof Schopenhauer. Ze zegt: ‘Schopenhauer zei: de eerste dertig jaar van je leven besteed je aan de boeken (ik zou nu zeggen aan leren), de volgende dertig jaar aan de samenleving en de derde dertig jaar moet je iets toevoegen. Maar wat?’

Die opmerking laat me niet los: na je 60e iets toevoegen? Dat is fascinerend. Hoe kun je na je 60e iets toevoegen. Hoe vind je dat?

Ik google nog zo’n mastodont uit de 19e eeuw, de filosoof Kierkegaard. De opdracht van iedere mens is om met ‘zijn wezenlijke zelf’ te ontsnappen aan de vraatzucht van de tijd. Ontsnappen aan het materialisme, aan dagelijkse vergankelijkheid. Echt mens zijn is zoeken naar je subjectieve, unieke persoon. We kunnen ‘esthetisch’ leven, aan de buitenkant, uit op genot, ‘ethisch’, gericht op onze normen en waarden, maar ook ‘religieus’ met een hogere werkelijkheid over jezelf en het leven.

twee bergen

Nou ja, pittige uitdaging toch?

Goethe gaat nog verder. Voor hem is: het kind een realist; de jongeling een idealist; de man een scepticus; en de grijsaard een mysticus. Een mysticus, wat bedoelt hij? Nou vooral dat je in de vierde fase van je leven weinig bezig bent met ‘ik’. De anderen en het geheel van de mensheid en het leven staat voorop. Hoe kun je daar in opgaan?

Ja en dan kom ik weer terug bij dat beroemde boek van Bernard Lievegoed, de antroposoof die na de oorlog het veelgelezen boek over de levensfases schreef: De levensloop van de mens. Een inspirerend boek waarin hij de levensloop van de mens indeelt in fases van 7 jaar. Elke zeven jaar vernieuwen wij ons. We doorlopen een cyclus van groeien, bloeien en crisis. Die maakt dat we op zoek gaan naar een nieuwe fase om weer te groeien enz. Het is een goed model om ook op je werk te betrekken: in een baan werk je je in en groeit naar taakvolwassenheid, dan bloei je een aantal jaren en dan ontstaat routine, stilstand en heb je behoefte aan een volgende stap. Deze kijk op functieverblijf verschilt natuurlijk van persoon tot persoon. Sommigen functies hebben een lange leertijd, sommige mensen vinden het heerlijk om heel lang hetzelfde te doen.

Lievegoed vond dat de ouderdom al begon rond 60 jaar. Hij stopt met het beschrijven van de levensfases vanaf 63 jaar. Heel apart. Over levensfase valt kennelijk objectief niet veel vast te stellen.

Maar opvallend is dat de meeste filosofen voor het leven wel een knip leggen zodra de tweede helft is begonnen. In de tweede helft zijn we minder met het ‘Ik’ bezig. Worden we socialer, altruïstischer en relativerender. Onlangs (2019) verscheen het boek The second mountain van de Amerikaanse schrijver David Brooks. Hij beschrijft het leven in de vorm van twee bergen. De eerste is die van jezelf manifesteren en succes zoeken, blijven presteren. En op een gegeven moment kom je jezelf dan tegen en vraag je je af: is dit het nu? Gaat het hier om?

Daarna beklim je de tweede berg: die van betekenis, verbinding, betrokkenheid bij de ander. ‘Toewijding aan een missie staat centraal, waarbij je meer geeft dan neemt’ (Stine Jensen in de Volkskrant).

De Surinaams-Nederlandse IT-consultant en hindoe-pandit (hindoe-priester) ziet het leven als het leerproces om van een mens dat ‘bestaat’ een mens te worden dat ‘leeft’. ‘Wordt een mens’, is de opdracht van iedere hindoe. ‘Dus je bent het nog niet, je moet het worden en uitgroeien tot een individu dat zelf nadenkt, zijn eigen ethiek bepaalt en vooral: zelf ervaart. Het is aan jou om uit te zoeken wat dat betekent’.

Ach ja, zo leren we toch weer wat van de filosofen. Misschien wel meer dan van de wetenschappers. En jij… wat ga jij toevoegen aan het leven? (ik weet het zelf ook nog niet zo goed).